یادداشتی درباره نسبت بازدارندگی نظامی، آموزه‌های قرآنی و مسئولیت اخلاقی قدرت
بازدارندگی هسته‌ای از منظر قرآن؛ مرز آمادگی دفاعی و تعدی کجاست؟
به گزارش رخداد پرس، مسئله بازدارندگی نظامی در جهان امروز، فراتر از برخورداری از تجهیزات و امکانات دفاعی، به یکی از موضوعات مهم در محاسبات امنیتی کشورها تبدیل شده است. در شرایطی که برخی قدرت‌های جهانی از تسلیحات هسته‌ای برخوردارند، این پرسش مطرح می‌شود که کشورها برای حفظ امنیت، استقلال و جلوگیری از تجاوز تا چه اندازه باید توان دفاعی خود را تقویت کنند و مرز میان آمادگی دفاعی و تعدی کجاست؟
غلامرضا محمدی در یادداشت خود با طرح این موضوع، بر ضرورت بررسی همه گزینه‌های راهبردی در حوزه امنیت ملی تأکید می‌کند. از نگاه نویسنده، کنار گذاشتن یک گزینه بدون ارزیابی ضرورت‌ها، هزینه‌ها و پیامدهای آن، تصمیمی شتاب‌زده است؛ هرچند بررسی یک گزینه به معنای تأیید قطعی آن یا مجاز دانستن استفاده از آن در همه شرایط نیست.
امنیت ملی و ضرورت تقویت قدرت دفاعی
در این یادداشت، تجربه تحولات منطقه‌ای و درگیری‌های نظامی به‌عنوان عواملی مطرح شده‌اند که اهمیت بازدارندگی را در معادلات امنیتی برجسته می‌کنند. نویسنده معتقد است مواضع سیاسی به‌تنهایی برای جلوگیری از تهدید و تجاوز کافی نیست و توان دفاعی کشور می‌تواند در محاسبات طرف مقابل و افزایش هزینه اقدامات نظامی تأثیرگذار باشد.
در همین چارچوب، میان فناوری هسته‌ای، توان دفاعی متعارف، بازدارندگی و برخورداری از سلاح هسته‌ای تفاوت گذاشته شده است؛ موضوعی که از نظر نویسنده برای بررسی دقیق ابعاد امنیتی و حقوقی این مسئله اهمیت دارد.
سلاح هسته‌ای و پیامدهای انسانی آن
بخش دیگری از یادداشت به بررسی پیامدهای استفاده از تسلیحات هسته‌ای اختصاص دارد. محمدی با اشاره به تجربه بمباران اتمی هیروشیما و قدرت انفجاری حدود ۱۵ کیلوتنی بمب استفاده‌شده در آن، یادآور می‌شود که آثار چنین سلاح‌هایی تنها به لحظه انفجار محدود نیست و پیامدهای حرارتی، تشعشعی و زیست‌محیطی آن می‌تواند در بلندمدت نیز ادامه پیدا کند.
از این منظر، عنوان‌هایی مانند سلاح هسته‌ای تاکتیکی و محدود بودن مأموریت نظامی آن، نباید موجب نادیده گرفتن گستره آثار انسانی و محیطی چنین تسلیحاتی شود.
تهدید نظامی و ضرورت پرهیز از تصمیم شتاب‌زده
نویسنده در ادامه میان تهدید سیاسی، احتمال حمله و وقوع تجاوز نظامی تمایز قائل می‌شود. به اعتقاد او، هر تهدیدی را نمی‌توان معادل حمله قریب‌الوقوع دانست و تصمیم‌های مهم امنیتی باید بر پایه اطلاعات معتبر و قابل راستی‌آزمایی اتخاذ شوند.
در شرایطی که نشانه‌های معتبر از احتمال حمله قریب‌الوقوع وجود داشته باشد، افزایش آمادگی دفاعی، حفاظت از مردم و زیرساخت‌های حیاتی و تلاش برای جلوگیری از وقوع حمله اهمیت پیدا می‌کند. همچنین هرگونه اقدام پیشدستانه باید از منظر شواهد، ضرورت و قواعد حقوق بین‌الملل مورد ارزیابی قرار گیرد.
دفاع مشروع و مسئولیت در برابر غیرنظامیان
در بخش دیگری از این یادداشت، به حق دفاع مشروع در برابر حمله نظامی اشاره شده است. بر اساس دیدگاه مطرح‌شده، در صورت حمله به تأسیسات یا زیرساخت‌های کشور، امکان پاسخ دفاعی متناسب در چارچوب شرایط حقوقی وجود دارد؛ اما این پاسخ نباید به مجازات جمعی مردم یا آسیب بی‌ضابطه به غیرنظامیان منجر شود.
محمدی همچنین تأکید می‌کند که حتی وقوع حمله هسته‌ای علیه یک کشور نیز نمی‌تواند مجوزی برای هدف قرار دادن مردم بی‌گناه در نقاط دیگر جهان باشد. هدف از پاسخ دفاعی باید جلوگیری از تکرار تجاوز و صیانت از امنیت و استقلال کشور باشد، نه گسترش دامنه فاجعه و گرفتار کردن ملت‌های دیگر در چرخه خشونت.
بازدارندگی در کنار عقلانیت و مسئولیت اخلاقی
در جمع‌بندی این یادداشت، خطر خطای محاسباتی، هشدار اشتباه و تشدید ناخواسته بحران نیز مورد توجه قرار گرفته است. نویسنده معتقد است واکنش شتاب‌زده به اطلاعات تأییدنشده می‌تواند بحرانی قابل مهار را به درگیری گسترده تبدیل کند.
بر این اساس، مسئله بازدارندگی را نمی‌توان صرفاً در چارچوب افزایش توان نظامی بررسی کرد؛ بلکه حفاظت از مردم، رعایت تناسب در پاسخ، توجه به قواعد حقوق بین‌الملل و جلوگیری از گسترش بحران نیز باید در ارزیابی تصمیم‌های امنیتی مورد توجه قرار گیرد.
این یادداشت با طرح نسبت میان آموزه‌های قرآنی، آمادگی دفاعی و مسئولیت قدرت، بر این اصل تأکید دارد که دفاع مؤثر از کشور و مردم، در کنار پرهیز از تعدی و جلوگیری از گسترش دامنه فاجعه، باید محور تصمیم‌گیری در شرایط تهدید و بحران باشد.
نویسنده: غلامرضا محمدی، پژوهشگر علوم قرآن و حدیث